آیین های عزاداری محرم در استان فارس+فیلم

 با گذشت بیش از هزار سال از مصیبت شهادت امام حسین(ع) و یاران وفادارش، نه تنها از عمق این حادثه کاسته نشده، بلکه هر چه می گذرد، عزاداری برای سید و سالار شهیدان باشکوه بیشتری برگزار می‌شود.

 دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت (ع) در استان فارس با برگزاری آیین ها و مراسم های مختلف  در سوگ سرور و سالار شهیدان به عزا  می‌نشینند.

 در این ماه و بخصوص در ده روز آغازین آن در گوشه و کنار فارس آیین های خاصی برگزار می شود.

آیین‌های عزاداری به فراخور فرهنگ و شیوه‌های مرسوم هر منطقه و استان متفاوت است و از دیرباز همواره در قالب هیات‌های مذهبی و راه‌اندازی دستجات و تکایا برگزار شده است.

 مردم این دیار در این ایام با حضور در محل‌های عزاداری و تشکیل مجالس نوحه‌سرایی و سینه زنی به روش های خاص و ویژه به گرامیداشت این روزها می‌پردازند.

برخی از آیین های سنتی که مردم فارس در ایام محرم برگزار می کنند، به علت سبک خاص  در برگزاری و قدمت زیادشان در فهرست آثار معنوی کشور به ثبت رسیده است.

به گفته کارشناس ثبت میراث معنوی اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری فارس تاکنون 12 آیین عزاداری فارس در فهرست ملی ایران به ثبت رسیده است. مژگان ثابت قدم با بیان این که آیین های عاشورایی فارس که از ویژگی های خاصی برخوردارند ، ثبت ملی می شوند ، هدف از ثبت این آیین ها را معرفی آنها به نسل های بعد عنوان می کند .

 امیری ، مدیرکل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری فارس هم می گوید: چارچوگردانی و چک چکو در استهبان، عم کبار و تعزیه در خرم بید، آئین خیمه های برافراشته در زرقان، تعزیه در صحرارود فسا، عاشورا در روستای دوان کازرون، تعزیه در زرقان و مرودشت از آیین هایی است که در فهرست آثار معنوی کشور به عنوان آثار ناملموس به ثبت رسیده اند. 

در زرقان ، برافراشتن بیرق و چادر های عزا ، آیینی است که با سابقه چند صد ساله در فهرست ملی ثبت شده است .

آقای امیری می گوید: 27 ذی الحجه مردم در حسینیه این شهر با برافراشتن چادرهای بزرگ به پیشواز محرم می روند. دو آیین چک چکو و چارچو گردانی از دیگر آیین های مردم فارس است که آن را مردم استهبان برگزار می کنند. در شهرستان استهبان فارس امامزاده پیر مراد (ع) محل تجمع عزاداران حسینی است و آیین چک چکو که نشانه چکاچک شمشیر اشقیا و ضرب سم اسبان است، عصر عاشورا  اجرا می شود.

 این آیین هر چند قدمتی 200 ساله دارد اما هر سال با شور و حرارتی خاص توسط نوجوانان، جوانان و بزرگسالان محله ها با تجمع در میدان اصلی شهر برگزار می کنند .

این آیین علاوه بر ثبت ملی در فهرست میراث معنوی یونسکو نیز ثبت شده است. 

در این آیین که شکلی نمادین از اتفاقاتی است که در عصر عاشورا برای امام حسین (ع) و یاران باوفایشان رخ داد، عزاداران به صورت دایره حلقه می زنند و در دستانشان 2 قطعه چوب می گیرند و با نوحه خوان همنوایی می کنند و قطعات در دست را به هم می زنند، صدایی که از این حرکت به گوش می رسد نمادی از صدای سم اسبان و برخورد شمشیر اشقیا در عصر عاشوراست.

بر اساس روایت مورخان، پس از شهادت امام حسین (ع) لشکریان یزید به دستور شمر لعین با اسب هایشان بر جنازه شهدای کربلا تاختند و آیین چک چکو، واکنش به سم کوبی اسبان اشقیا بر بدن های مطهر اولیاست . از دیگر آیین مردم استهبان چارچو گردانی با قدمتی 250 ساله است. آیین سنتی چارچو گردانی شب عاشورا در حسینیه محله اَهر استهبان برگزار می شود. 

چارچو از اتاقکی چوبی باکف مستطیلی تشکیل و بدنه آن از شیشه پوشیده شده است. در این مراسم از ابتدای شب دسته های عزادار، زنجیرزن و سینه زن به حسینیه محل چارچو گردانی می روند. معمولا این عزاداری ها با سینه زنی گرد آغاز می شود و پس از آن گروهی از جوانان در حالی که بر سر می زنند، این نوحه را تکرار می کنند ، پس از آن 16 نفر از جوانان چهار طرف چارچو را بلند می کنند و وسط میدان می چرخانند.

 پس از سه بار چرخش، چارچو را به جای خود در ساختمان حسینیه منتقل می کنند و تا سال دیگر در همان جا باقی می ماند. مردم این دیار ، در واقع چارچو را نماد مظلومیت امام حسین (ع) می دانند و براین باورند که عصر عاشورا محملی از آسمان فرود آمد و جسم مطهر امام حسین (ع)را در خود جای داد و به آسمان صعود کرد و این چارچوگردانی نمادی از آن محمل است.

 اهالی روستای دوان کازرون نیز هر سال به یاد عاشورای حسینی مراسم ویژه‌ای به جا می‌آورند که قابل توجه است،آنها تمام کوچه‌ها را غبارروبی و محل‌های عزاداری را سیاه‌پوش می‌کنند. در دوان دو محله وجود دارد که محله پایین و بالا نامیده می‌شود.

اهالی محله بالا پس از مدتی از عزاداری در محل خود به محله پایین می‌روند و اهالی محله پایین نیز همزمان به محله بالا می‌روند و جابجا می‌شوند و بدین نحو در هر دو محله هیئت عزاداران به سینه‌زنی و نوحه‌سرایی می‌پردازند. سینه‌زنی از شب هفتم شروع می‌شود و گروه سنج و دمام‌زن در محل تجمع شروع به نواختن سنج و دمام می‌کنند ، پس از آن ، مردم محله پایین در میدان کنار بقعه شاه سلیمان و مردم محله بالا در میدان کنار مسجد جامع دوان جمع می شوند. محل تجمع عزاداران، میدانی است که وسط آن را سه دایره متحدالمرکز به فاصله چند متر تشکیل می‌دهد.

دایره کوچک‌تر که در مرکز قرار گرفته محل سینه‌زنی کودکان، دایره دوم محل سینه‌زنی جوانان و دایره سوم که بزرگ‌تر است به بزرگان و ریش‌سفیدان اختصاص دارد. در این مراسم یک نفر تک خوان اشعار مداحی است و بقیه به او جواب می دهند.

از دیگر مراسم های عزاداری ثبت شده در فهرست ملی کشور می توان به اجرای یکی از بزرگترین تعزیه های کشور در صحرا رود شهرستان فسا اشاره کرد.

ین مراسم که با بیش از 300 بازیگر برگزار می شود، 250 سال قدمت دارد و در سال 91 به ‌عنوان میراث معنوی ملی ثبت شده است .

 سپاسدار پیشکسوت و پژوهشگر تئاتر فارس می گوید: بر اثر پژوهش محققانی چون مرحوم صادق همایونی ، استان فارس خاستگاه این هنر مذهبی است.

 وی می افزاید: این نمایش از میراث های سترگ فرهنگ ایرانی است و بسیاری مناطق فارس از جمله لامرد ، فسا ، زرقان و شیراز شاهد اجرای تعزیه های بزرگ در سالیان طولانی بوده است .

به گفته هنرپیشه ، رئیس فرهنگ و ارشاد اسلامی لامرد ، قدمت مجالس شبیه خوانی در این شهرستان با توجه به آثار باقی مانده ، به بیش از 700 سال تخمین زده می شود .