امروز، آغاز دهه سنت حسنه وقف

به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما؛ در فرهنگ معین، وقف به معنای ایستادن، درنگ کردن و در فرهنگ عمید آمده است «چیزی که از ثروت خود جدا کند تا در کارهای عام المنفعه از آن استفاده کنند».

وقف در اصطلاح فقهی: نگه داشتن و حبس کردن عین ملکی است که واقف از مالکیت خود خارج و منفعت آن را در راه خدا هدیه می کند.

در ایران باستان زرتشتیان دو واژه پهلوی هوداگ- هودَهَک به معنی دهش نیک را وقف ترجمه کرده اند.

در یک تعریف کلی و همه جانبه در خصوص وقف باید گفت وقف عقدی است که به موجب آن مالک عین مال منقول و غیر منقول خود را از نقل و انتقال مصون کرده (حبس کرده) و منافع آن را در اختیار شخص یا اشخاصی یا مصرف معینی می گذارد.

رسول خدا نظام وقف را در شهر مدینه برقرار کرد پس از این واقعه به پیروی از سنتی که از رسول اکرم(ص) باقی مانده بود وقف نقش بسزایی در عمران و آبادی شهرهای اسلامی ایفا کرد، به این ترتیب وقف در جهان اسلام و همزمان با رسالت پیامبر گرامی اسلام تحقق پیدا کرد و متعاقب آن حضرت علی(ع) با عمران و آبادانی اراضی بایر و حفر چاه و ایجاد نخلستان تمامی ثمرات و منافع این اراضی را تحت عنوان وقف در جهت استفاده افراد مستمند قرار دادند و این روش و سیره پسندیده از طرف ائمه اطهار علیه السلام، علما، صالحین، افراد خیر و نیکوکار ادامه یافت.

در ادیان الهی موضوع وقف و صدقه جاریه جایگاه خاصی داشته و در طول تاریخ ایران روند ویژه ای را طی کرده است. 

در قرآن آیه ای که بر وقف و احکام آن بطور صریح دلالت کند وجود ندارد ولی دانشمندان مسلمان و مفسران قرآن کریم از کلیت برخی مفاهیم اخلاقی که در قرآن ذکر شده چنین دریافته اند که وقف مورد تأیید قرآن کریم است، زیرا اعمال خیر و صالح همواره در آیات شریف و نورانی آن ستوده شده و بطور عموم قرآن آن چه که بر انجام کارهای نیک و تشویق به آن دلالت داشته باشد بر وقف نیز دلالت می کند به تعبیر دیگر می توان گفت که روح وقف مورد تأیید قرآن کریم قرار گرفته است. در نهایت مواردی  از اعمال صالح  مانند صدقه، قرض الحسنه، تعاون، انفاق، کمک به همنوعان ذکر شده و به نوعی با روح وقف سازگاری دارد که به برخی از آن ها اشاره می شود.

(سوره کهف آیه 46) می فرماید: مال و فرزندان زیور زندگی دنیا هستند و نیکی های ماندگار از نظر پاداش نزد پروردگار بهتر و از نظر امید نیز بهتر است. در سوره مومنون آیه 61 می فرماید: اهل ایمان آنانند که در کارهای نیک شتاب می ورزند و در انجام آن ها سبقت می جویند.

پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: چند چیز است که بعد از مرگ مؤمن پاداش آن‌ها به او می‌رسد.

1- علمی که از خود به یادگار گذاشته است.

2- فرزند صالحی که جانشین خوبی برای او باشد.

3- صدقه ای که در حال حیات خود انجام داده است (که همان وقف اموال است).

امام صادق(ع) نیز فرمودند: هر کس از این جهان درگذرد پس از مرگ چیزی به او نمی رسد جز این که پیش تر سه چیز از خود باقی گذاشته باشند.

1- کار نیکی که اثرش پس از او باقی باشد (مثل وقف).

2- سنت حسنه ای که در میان مردم رواج داده باشد و بعد از او مردم به آن روش عمل کنند.

3- فرزند صالحی که برای او دعا کند.

پیامبر اکرم(ص) و خاندان آن حضرت مردم را به وقف تشویق می کردند و بر اساس احادیث معتبر و مدارک تاریخی از نخستین کسانی بودند که اقدام به وقف املاک شخصی خود کرده و آثار خیری به عنوان وقف برای اعقاب و طبقات بعد از خود به جای گذاشتند.

1- وقف عام:

اگر مصارف موقوفه مخصوص دسته یا طبقه معین نباشد آن را وقف عام گویند. مانند وقف بر فقرا، مدارس، مساجد، وقف روضه خوانی امام حسین(ع)

2- وقف خاص:

وقفی است که برای شخص یا اشخاصی یا اولاد وقف شده است پس اگر وقف مختص گروهی معین باشد آن را وقف خاص گویند مانند وقف بر اولاد.

سنت حسنه وقف یکی از مصادیق بارز احسان و غیر خواهی است که انسان با بهره گیری از تعالیم انبیاء آن را از دیرباز بنیان نهاده و در صحنه حیات اجتماعی به ودیعت گذارده است. روحیه تعاون اجتماعی و سبقت در خیرات در نهاد وقف عینیت می یابد و به عمل واقف مُهر ابدیت می زند در وقف دو بُعد خود دوستی و نوع دوستی انسان به منصه ظهور می رسد یکی از هنرهای اسلام به منظور نفوذ بیشتر کلامش در انسان استفاده از خود دوستی انسان (حب النفس) است که در آیات مختلف خطاب به انسان عنوان شده است در وقف نیز از بُعد خود دوستی انسان استفاده کرده و عضویت در این نهاد را راهی می داند که در آن نام انسان و مالکیت اموال و دارایی های او تا ابد تضمین می شود و در مواردی که مد نظر دارد عایدات آن به مصرف می رسد.

در بعد اجتماعی وقف همچون چتری بزرگ سایه خود را بر سر تمام نیازمندان و محرومان می گستراند و جامعه را از فقر که عامل بسیاری از مفاسد اجتماعی، اخلاقی و سستی در ارکان دینی است نجات می دهد و امکان همزیستی مسالمت آمیز را در محیطی مملو از اخوت و حُسن ظن که زمینه ساز پیشرفت و تعالی جامعه خواهد شد فراهم می کند.

بعد دوم اجتماعی نهاد وقف که از زیبایی بیشتری برخوردار است نوع دوستی، غیرخواهی و مردم گرایی است. در این بُعد بهترین روابط انسانی حاکم می شود و دیوارهای تنگ فرد پرستی و بی تفاوتی نسبت به زندگی دیگران فرو می ریزد این بعد وقف به قدری اهمیت دارد که به صرف مسلمانان محدود نمی شود و فقهایی همچون محقق حلی در کتاب (المختصر النافع) بهره مندی کافران ذمی را هم از موقوفات جایز دانسته و حتی وقف مال مسلمانان را خاص کافر بلا اشکال می داند.

نکته ظریف اجتماعی که به اهمیت وقف می افزاید این است که چون بهره برداری کنندگان از منافع و عایدات موقوفات مستقیماً با واقف روبه رو نمی شود باعث هیچ گونه منت و تحقیری نخواهد شد و عزت افراد کاملاً محفوظ مانده و محترم شمرده می شود.

شاید متداول ترین نقش وقف را بتوان در رویکرد اقتصادی آن مشاهده کرد اگر چه این رویکرد با دیگر رویکردها بی ارتباط نیست اما نمونه موقوفاتی که در سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومان(ع) نیز وجود داشته بیشتر در این قالب قرار می گیرد.

وقف تبدیل مالکیت خصوص به نوعی مالکیت عمومی است که بسط آن از ابزار مهم دستیابی به تعادل اجتماعی است.

دولت اسلامی می تواند موقوفات را به گونه ای سازماندهی و جهت دهی کند که به عنوان یک منبع مالی بتوان از آن ها برای از بین بردن فقر و محرومیت، تأمین بهداشت و درمان آموزشی و پرورشی و ده ها مورد دیگر استفاده کرد و زمینه توسعه اقتصادی همراه با عدالت اجتماعی را فراهم سازد. درآمد موقوفات معمولا از راه اجاره است یعنی رقبات وقفی به اجاره داده و اجاره بهای آن ها عواید موقوفه محسوب می شود.

به هر حال فقر زدایی، کارآفرینی و تحقق عدالت اجتماعی اگر بخواهد پوششی فراگیر داشته باشد صرفاً با اتکای به منابع دولت امکان پذیر نخواهد بود و راهی جز توجه جدی به راه حل های مردمی وجود ندارد.

مهم ترین کارکرد وقف در جامعه اسلامی از گذشته های دور تا کنون کارکرد آموزشی و فرهنگی است. ابعاد آموزشی و فرهنگی وقف در جوامع اسلامی بسیار گسترده است وقف به عنوان یک منبع مستمر مالی مراکز علمی پشتوانه مردمی داشته است و چه بسیار مدارس و مراکز علمی در جهان اسلام از طریق وقف ایجاد و گسترش یافته اند و بسیاری از عالمان بزرگ با استفاده از درآمدهای اوقاف توانسته اند به مدارج علمی عالی برسند از طریق تقویت مالی مدارس اسلامی توسط وقف این مدارس توانستند در فرهنگ نظام تعلیم و تربیت اروپا تأثیر بگذارند. وقف پاسدار نشر معارف اسلامی است. استفاده از درآمدهای وقف برای ساخت مسجد، دانشگاه، خوابگاه دانشجویی، تأسیس کتابخانه عمومی، برگزاری کنگره جهانی حج، مجالس عزاداری ائمه(ع)، مسابقات قرآن کریم در سطح بین المللی از کارکردهای فرهنگی و آموزشی وقف است. از طریق وقف مسلمانان توانسته اند از طریق مدارس دینی موقوفه بهترین شاهکارهای خود را به جهانیان معرفی کنند و علم و دانش آن ها را از طریق اوقاف گسترش و رواج یافته است.

موقوفات کشور یکی از منابع مهم و سرمایه های بزرگ جامعه است و چنانچه به صورت صحیح مورد استفاده قرار گیرد، می تواند در تحقق بسیاری از اهداف فرهنگی (که موضوع بحث مقاله ماست)، اجتماعی و امور عام المنفعه مؤثر باشد. 

بدون تردید سنت حسنه وقف در اسلام از جایگاه بلند و رفیعی برخوردار است و یکی از گرانبهاترین و ارزشمندترین سنت های اسلامی و نمونه اعلای باقیات و صالحات  و ماندگارترین معامله در طول حیات انسانی است که در آن واقف دسترنج عمرش را در این بانک الهی ذخیره می کند تا در عرصه قیامت از ثواب آن بهره مند شود. 

وقف اموال در امور عام المنفعه تنها نام واقف آن را زنده نگه نمی دارد، بلکه ارزشهای معنوی و انسانی و مکارم اخلاق همچون نوع دوستی، نیکوکاری و تعاون را نیز در جامعه جاودانه می سازد، زیرا خوشبختی از آن کسی است که دیگران را خوشبخت سازد. وقف یکی از احکام و برنامه هایی است که با هدف دستگیری از محرومین، تأمین  نیازهای اقتصادی و توسعه فرهنگ تشریح شده است یعنی شخص واقف قسمتی از اموال و دارایی خود را برای استفاده دیگران و رفع نیازهای مادی و معنوی جامعه وقف می کند، زیرا افراد خیری که با رضایت خاطر و برای خوشنودی خداوند و خدمت به همنوعان خود اموال خویش را در راستای مسائل فرهنگی وقف می کنند، کم نیستند. از یاد نبریم که وقف پیش از وقوع انقلاب اسلامی به موضوعی فراموش شده مبدل شده بود اما اینک نسیم جانبخش احیای سنت های اسلامی و ملی و حیاتی دوباره به این سنت پسندیده بخشیده و استقبال نیک اندیشان و نیکوکاران را بدنبال داشته است. انتشار به موقع و مناسب اخبار وقف و تهیه گزارش از موقوفات و مؤسسات فعال در امور خیریه گام مثبت و مؤثری در گسترش فرهنگ وقف در اذهان داشته است. 

در حقیقت سنت حسنه و چشمه همیشه جاری وقف ، به مثابه دست های بخشنده  و نگاه های مهربانی که  مادام العمر از اقشار محروم جامعه دستگیری می کنند و با وقف بخشی از دسترنج خود، گره های بسیاری را از مشکلات زندگی نیازمندان می گشاید، حقیقتاً خود را مجرای فیوضات ربانی و تجلی گاه اوصاف بخشندگی و رحمانیت پروردگار قرار داده اند و بر این توفیق بی نظیر شاکر هستند. خداوند بزرگ که خود فیاض علی الاطلاق و معطی وجود و منبع همه خیرها و خوبی هاست کسانی را که واجد چنین صفاتی باشند گرامی داشته و در قرآن مجید با آیه کریمه "والله یحب المحسنین" و آیات بسیاری دیگر ستوده است. وقف از نظر قرآن، مختصات نظام حقوقی و اقتصادی اسلام است. وقف در اسلام دارای ویژگی هایی است. 

وقف عملی است صالح و باقی، و مصداق روشنی است از تعاون و تعاضد، و انفاقی است عاری از منت، و احسانی است ‏خالی از اذیت و بدور از تحقیر شخصیت دیگران، و تصدقی است دائمی و مستمر و بدون ریا، و وامی است ‏بدون اضطراب و تکاثر (سوره مبارکه تکاثر، آیات 1 و2) و با بروز اختلافات فاحش طبقاتی به صورتی معقول مبارزه می ‏شود، و برگ سبزی است که برای انسان ذخیره می شود. (سوره مبارکه مزمل، آیه 20) و سرانجام عاملی است که نام واقف را نیز جاودان می ‏سازد و وی را به نوعی خلود و بقا می ‏رساند.

امام علی‏ علیه السلام:

الصَّدَقَةُ و الحَبسُ ذَخیرَتانِ فَدَعُوهُما لِیَومِهِما

صدقه و وقف دو ذخیره‌‏اند، آن‌ها را برای روز خودشان (قیامت) وانهید.

دعائم الإسلام، ج2، ص340.

امام صادق‏ علیه السلام:

تَصَدَّقَ رَسُولُ اللَّهِ‏صلی الله علیه وآله بِأموالٍ جَعَلَها وَقفاً

پیامبر خدا اموالی را صدقه داد و آن‌ها را وقف کرد.

دعائم الإسلام، ج9، ص 148.