نقش مصرف کالای داخلی یا خارجی درشکل دهی به سبک زندگی

پژوهش خبری صدا وسیما: پیدایش فرهنگ مصرف گرایی نوین در ایران، ارتباط تنگاتنگی با واردات کالاهای خارجی دارد. تا پیش از انقلاب صنعتی در غرب و ورود محصولات آنها به ایران، مردم نیازهاي مصرفی­شان را در داخل تأمین و متناسب با توان تولیدی کشور، مصرف می کردند. از اواخر دوره قاجاریه (۱۲۹۹ ه.­ش) که پاي محصولات خارجی به ایران باز شد، فرهنگ مصرف نيز متحول شد. این دگرگونی در مصرف گرچه در آغاز محدود به کالاهای خاص و اقشار بخصوصی از مردم بود، با گذشت زمان و در پی تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در کشور، هم واردات فزونی یافت و هم دامنه مصرف عموم مردم را در بر گرفت.  پژوهش خبری در گفتگو با حجت الاسلام و المسلمين دکتر محمد کاوياني روانشناس و کارشناس حوزه سبک زندگي و تبليغات، نظر ايشان را در این درباره جويا شده است.

پژوهش خبری: مصرف گرايي اساسا به چه معناست؟

مصرف­ گرایی عبارت است ­ از اصالت دادن به مصرف و هدف قرار دادن رفاه و دارایی­ های مادي. برخی مصرف گرایی را به معنای برابر دانستن خوشبختی شخصی با خرید دارایي ­هاي مادي و مصرف گرفته ­اند. در پروسه مصرف­ گرايي، جامعه از جامعه تولیدی به جامعه مصرفی تبدیل، و حداکثرسازی مصرف و لذت‌گرايي همچون يک اصل بر جامعه حاکم می شود. برای تسریع در تبدیل جامعه به جامعه مصرفی، از سياست‌هاي برگزاری نمایشگاه‌ها، تأسیس فروشگاه­ هاي بزرگ و زنجیره ­اي، و ورود و ظهور کالاهای مصرفی ارزان قیمت در حجم فراوان استفاده مي ­شود.

پژوهش خبری: رابطه مصرف با سبک زندگی چیست؟

سبک زندگی بر اساس تعاریفی که در کاربردهای اولیه خودش در غرب دارد، به رفتارهای نسبتا ثابت افراد در موضوعات مختلف زندگی، اطلاق می شود. در فضای اسلامی و فرهنگ اسلام و  بر اساس اقوال بسیاری از جامعه شناسان، از اصلی ترین شاخص های سبک زندگی«مصرف» و «نوع مصرف» است. مصرف و نوع مصرف، و همچنين کمّ و کیف آن، اصلی ترین انتخاب­ های افراد و گروه ­ها را در دل خود دارد. در واقع شناخت ­های اسلامی، و عواطف اسلامی، و آمادگی های رفتاری مردم مسلمان، در انتخاب کالاهای مصرفی شان تبلور می یابد. کالای مصرفیِ افراد، به خوبی نشان دهنده نوع شخصیت آنها نیز هست. به عبارت دیگر، مصرف «همه چیز» نیست، اما اگر بگوئیم که « بیان گر و تجلی همه چیر است» سخن گزافی نگفته ­ایم.

پژوهش خبری: سبک زندگی و مصرف با نظام ارزشی جامعه چه رابطه اي دارد؟

سبک زندگی و مصرف، قاعدتا باید تحت تأثیر نظام ارزشی باشند. نظام ارزشی، باید نظام های هنجاری را بسازد و نظامات هنجاری، نظامات رفتاری را بسازد و بخشی از نظامات رفتاری، عبارت است از مقوله مصرف. نظام ارزشی، کلی است، انتزاعی است، ناظر به اعتقاد است، کیفی است، فی نفسه غیر قابل کمّی شدن است مگر در قالب مولفه هایش؛ اما نظام هنجاری بعد اجتماعی پیدا می­ کند، ناظر به عمل است، اگر چه از عینیت کامل برخوردار نیست؛ هنجار یعنی ارزشی که توسط مردم پذیرفته شده و عمل طبق آن، مثل شنا کردن در جهت موافق آب است و در جهت مخالف آن مثل شنا در جهت مخالف آب است. مخالفت با آن هزینه­ های بسیاری دارد؛ هنجارها کانال منتقل شدن ارزش ­ها به حیطه رفتارها هستند. هیچ ارزشی تا زمانی که تبدیل به هنجار اجتماعی نشده باشد، کاملا عملیاتی و رفتاری نمی شود. اگر رفتاری بخواهد نهادینه شود و به آسانی مورد عمل قرار گیرد، باید از کانال هنجارهای اجتماعی عبور کند. نظامات رفتاری که تحت تأثیر هنجارها شکل می گیرند، بسیار گسترده هستند، اما مقوله مصرف از برجسته ترین و از اصیل ترین و از مهم ترین مقوله‌های  رفتاری است که انسان‌ها از خود بروز می دهند. هر کدام از این مراحل 1. شناسائی و کشف نظامات ارزشی، 2. تبدیل نظامات ارزشی به نظامات هنجاری، و در نهایت 3. تبدیل نظامت هنجاری به نظامات رفتاری، برای طی شدن فرایندها و مراحل و تکنیک­ های خاص خود را دارند؛ بنابراین مصرف که یکی از مقولات رفتاری است با چند واسطه تحت تأثیر ارزش ­ها است.

پژوهش خبری: آیا مصرف کالای ایرانی يا کالای خارجی، سبک­ های زندگی متفاوتی را رقم می زند؟

بله قطعا همین­ طور است. مصرف کالای خارجی یا ایرانی از چند جهت در سبک زندگی­ های ما اثر می گذارد:

- هر کالائی یک پشتوانه فرهنگی دارد که هر جا برود آن را با خود به آنجا منتقل می کند؛ کالائی که با فرهنگ لائیک تهیه شده است، آن فرهنگ را به خودش می آورد، کالائی که با فرهنگ مصرف گرائی افراطی تهیه شده و برنامه ریزی شده است، آن فرهنگ را همراه خود می آورد و ...؛

- مصرف کالای خارجی و ترویج آن، «اعتماد به نفس» ملّی و گروهی و فردی را در افراد می­ کُشد و به عنوان یک سمّ مهلک عمل می کند؛ زمانی بود که در کشور مان در بین مردم، اینگونه رایج شده بود و گویا از طرف مردم پذیرفته شده بود که «ایرانی یک سوزن خیاطی را هم نمی تواند بسازد» و حکومت طاغوت بر این روحیه دامن می زد.

- ارتباط مستقیم با اقتصاد کشور دارد. مصرف کالای خارجی یعنی بی کاری کارگران و تعطیلی کارخانه­ های داخلی، یعنی خروج ارز از کشور، یعنی عدم حضور فرهنگی و اقتصادیِ کشورمان در فضای بین الملل، یعنی اسارتِ ملت در نیازهای اولیه خود و اهرم فشار بیگانه بر مردم و دولت و نظام. 

پژوهش خبری: فرهنگ مصرف کالاهای خارجی چگونه شکل می گیرد؟    چند عامل در این موضوع نقش جدّی دارند:

1. سودپرستانی که همه چیز را در سود مادّی خود خلاصه می کنند؛ اینان حاضرند فرهنگ جامعه خودی را به قیمت «پولدار شدنِ خودشان»، بفروشند؛ حاضرند بدبختیِ اطرافیان و جامعه خود را به قیمت خوشبختیِ ظاهری و موقت خود فدا کنند؛ حاضرند زالو صفت به جان بدنه اقتصادیِ کشور بچسبند و هر چه می توانند آن را بمکند؛
2. فراوانی و ارزانیِ موقت و جهت داری که توسط کمپانی‌های خارجی، به مشتریان ارائه می شود؛ این ارزانی و فراوانی تا زمانی ادامه دارد که زیرساخت های اقتصادی کشور، به طور کامل خراب شود؛ آنگاه که همه چیز خراب شد، نوبت جبران و سودِ چند برابر فرا می­ رسد و هیچ عامل دیگری هم نمی تواند جلودار آن باشد. آنگاه پا بر حلقوم ملت ضعیف گذاشته و فشار خواهند آورد.
3. ضعف دانشی و گرایشی بسیاری از مردم و بلند همت نبودن آنان در برنامه‌ریزی ­ها و آینده نگری ­ها. باید مردم را در این جهت، راهنمائی کرد و اطلاع رسانی کرد که شرف و بزرگی و احترامِ در آینده در فضای بین‌المللی، مرهون تحمل بعضی سختی­ ها است، به عبارت دیگر مردم باید بپذیرند که شاید نوعی جراحی اقتصادی لازم باشد، و ممکن است این جراحی با درد و ناراحتی همراه باشد.
4. غفلتِ بسیاری از تصمیم سازان و تصمیم گیران در نهادهای آموزشی، فرهنگی، اجتماعی، رسانه ­های رسمي و غير رسمي. علی‌رغم فرمایش مکرر مقام معظم رهبری، و رهنمودهائی که از حدود سه دهه پیش تا کنون در حیطه مسائل اقتصادی داده‌اند، اما بسیاری از دست­ اندرکاران غافلند و بعضی به صورت عمدی و گویا برنامه‌ریزی شده در تلاش بوده ­اند تا این ملت را در میدان مبارزه اقتصادی، به استضعاف و ناتوانی بکشند تا به مطامع پست دنيوي خود دست یابند.
5. ساختارهای شکل گرفته و مناسبت‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی‌ای که قبلا به صورت غیر اسلامی و غیرملّی شکل گرفته است و به عنوان ریلی برای مصرف کالاهای خارجی عمل می­کند؛ اين امر باعث شده مصرف کالای خارجی گاه آسان­­تر، گاه ارزانتر، و گاه نيز در نگاه برخي با پرستیژتر باشد.
6. مشکل بودنِ اصلاح و تغییر مسائل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، و...، که مولفه‌های مختلف سبک زندگی هستند، دست در گردن هم دارند و به صورت در هم تنیده و مشبّک گونه عمل می کنند؛ به راحتی نمی‌شود از دام آنها رهائی یافت.

پژوهش خبری: برای تغییر دادن سبک زندگی جامعه و کاهش مصرف کالاي خارجي چه مراحلی را باید طی کرد؟

برای تغییر سبک زندگی در چند مقیاس و در چند سطح باید عمل کرد؛ در سطح فردی، در سطح خانوادگی، در سطح اجتماعی، در سطح حاکمیتی و در سطح مناسبات بین المللی. تغییر در سبک زندگی فرایندهای بلند مدتِ بین نسلی نیاز دارد. باید برنامه ­ریزی‌های بلندمدتِ کاملا دقیق و صد درصد حساب شده داشته باشیم، تا آنگاه در هر دوره و در هر نسل، بتوانیم مثلا ده یا بیست درصد تغییر و اصلاح ایجاد کنیم. به عبارت دیگر اگر همه مولفه‌ها و متغیرهای مرتبط را ملاحظه کردیم و در برنامه‌ریزیِ نظری و مفهومی، همه سوالات را پاسخ دادیم و هیچ ابهامی را باقی نگذاشتیم، آنگاه که وارد عمل می‌شویم، به خاطر در هم تنیدگی مسائل، باید انتظار موفقیتِ مثلا چهل درصد و پنجاه درصد داشته باشیم.

در تمام این سطوح، باید ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاریِ مردم مورد نظر باشد؛ از این نظر نیز درهم تنیدگی وجود دارد:

البته همه اینها که گفته شد، به معنی دقیق بودن و مشکل بودنِ کار هست، اما به معنی ممتنع بودن و اقدام نکردن نیست؛ ما اگر بخواهیم به سوی سبک زندگی اسلامی پیش برویم، چاره ای نداریم جز اینکه از اين گردنه‌ها عبور کنیم و خود را به سلامت به افقي روشن­تر برسانيم.

پژوهش خبری // حمید زارعی

-----------------

[1] - مصاحبه تلفنی؛ دکتر محمد کاوياني روانشناس و کارشناس حوزه سبک زندگي و تبليغات؛ اداره پژوهش خبری، 29/ 03/ 97