ارتش ملی لیبی، خلیفه حفتر و معادلات قدرت

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما، ژنرال خلیفه بلقاسم حفتر، رئیس ارتش ملی لیبی در تحولات لیبی نقش موثری داشته و دارد. حفتر به عنوان قدرتمندترین جنگ سالار لیبی و فردی با نفوذ در میان قبایل، قدرت بسیج مردم علیه حکومت مرکزی را دارد به طوری که در اواخر ماه آوریل حمله به طرابلس را در دستور کار قرار داد و با نیروی هوایی تحت کنترل خود طرابلس را بمباران کرد. این حملات با انتقاد شدید اتحادیه اروپا و مایک پامپئو وزیر خارجه آمریکا مواجه شد و قطعنامه ای در محکومیت خلیفه حفتر در شورای امنیت سازمان ملل ارائه دادند، اما روسیه مانع تصویب این قطعنامه شد. مقامات غربی، روسیه را به حمایت از خلیفه حفتر متهم می کنند و معتقدند لیبی بعد از سوریه عرصه جدید قدرت نمایی روسیه است.

سئوال این است که ارتش ملی لیبی چیست و خلیفه حفتر در معادلات بین المللی چه جایگاهی دارد؟

ارتش ملی لیبی (LNA)

"ارتش ملی لیبی" متشکل از نیروی زمینی، نیروی هوایی و دریایی لیبی است که در سال 2011 در زمان آغاز اولین جنگ داخلی در این کشور تشکیل شد. در آن زمان نیروهای ارتش ملی سابق از ناتو شکست خورده و نیروهایش در سراسر کشور پراکنده شده بودند. خلیفه حفتر با توجه به محبوبیتی که در میان نظامیان لیبی داشت توانست آنها را در طبرق گردهم آورد و ارتش ملی لیبی را ساماندهی کند. این ارتش ترکیبی از واحدهای نظامی و افسران سابق دوره قذافی و شبه نظامیان مسلح محلی و قبیله‌ای است. بعد از سقوط قذافی در لیبی، ارتش‌ها و پارلمان‌های گوناگونی به وجود آمده است، اما قدرتمندترین آن ها در شهر بندری طبرق، در شمال شرقی لیبی در نزدیکی مرز مصر و در ساحل دریای مدیترانه و مرکز استان بطنان شکل گرفت. این پارلمان به شدت از خلیفه حفتر، ژنرال 75 ساله حمایت کرد. ارتش ملی لیبی، ایده ای برای تشکیل یک ارتش ملی با ویژگی های مدرن است که این کشور در دوره قذافی از آن بی بهره بود. در آن زمان نیروی نظامی لیبی فقط به سرهنگ قذافی وفادار بودند.

حفتر، اولین عملیات خود را علیه تروریست های تکفیری با عنوان «عملیات منزلت»در شهر بنغازی شروع کرد و توانست کنترل شهر بنغازی را به دست بگیرد و در آن مقطع، پارلمان طرابلس و برخی از نهادهای دولتی در این شهر به محاصره نیروهای وفادار به حفتر درآمدند. از نظر حفتر، مماشات کنگره ملی با گروه های وابسته به القاعده و داعش باعث شده تروریست‌ها از سراسر جهان در لیبی جمع شوند.

حفتر تلاش کرد مشروعیت و محبوبیت خود را با اعلام مبارزه علیه داعش و دیگر گروه‌های افراطی وابسته به القاعده در لیبی به دست آورد. از سال 2014 تاکنون، ارتش ملی لیبی به هیئت قانونگذاری طبرق یا همان دولت در شرق لیبی متعهد مانده است. کنترل کامل کشور، تسلط بر پایتخت، کنترل چهار بندر نفتی لیبی در مرکز این کشور و ایجاد ثبات از جمله اهداف اصلی ارتش ملی به رهبری حفتر اعلام شده است. مهمترین عملیات ارتش ملی لیبی به رهبری خلیفه حفتر، "عملیات کرامت" علیه اسلام گرایان  بود. نتیجه این عملیات، بیرون راندن اسلام گرایان از بنغازی بود. حفتر در میان قبایل و نظامیان نفوذ بسیار زیادی دارد، مقابله با اسلام گرایان، اخوانی‌ها و القاعده را در دستور کار خود قرار داده است.

از ماه می سال 2014 با بروز جنگ دوم داخلی در لیبی، ارتش ملی به رهبری حفتر توانسته است به پیشرفت هایی دست یابد. این پیشرفت ها مدیون حمایت قبایل مورد حمایت معمر قذافی از جمله الورفلة، المقارحه و العبیدات است. حدود 140 قبیله و طایفه در لیبی وجود دارد، اما در تحولات لیبی بعد از قذافی، 30 قبیله نقش محوری و کلیدی دارد. در میان این 30 قبیله نیز همان سه قبیله ای که از حفتر حمایت می کنند از قدرت و نفوذ بسیار بالایی برخوردار هستند.

گفته می شود، حفتر با سیف الاسلام قذافی برای جلب حمایت وی برای تسلط بر طرابلس به توافق دست یافته است. در ماه ژانویه 2019، نیروهای حفتر توانستند مناطقی از جنوب لیبی را که حوزه های نفتی این کشور در آن قرار دارند، به تصرف خود درآورد. 

با وجود نفوذ حفتر در نیروهای نظامی و برخی قبایل، حفتر در میان روشنفکران و نخبگان جامعه مدنی لیبی جایگاهی ندارد و برخی او را معمر قذافی شماره 2 می نامند.

مواضع بین المللی

جامعه بین المللی در حال حاضر، فائز السراج را به عنوان نخست وزیر قانونی لیبی به رسمیت می‌شناسد. منتقدان حفتر می‌گویند، او قدرتش را مدیون کمک های کشورهای مختلفی از جمله عربستان سعودی، امارات، مصر و فرانسه است. اما برخی دیگر از ارتباطات مخفیانه او با روسیه سخن می‌گویند.

روسیه: رسانه های غربی ادعا می کنند، مسکو تلاش می کند جای پای خود را در تحولات لیبی محکم کند و بر همین اساس از خلیفه حفتر حمایت می کند. این رسانه ها، بارزترین وجه این حمایت را ممانعت روسیه از صدور قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل علیه حفتر می دانند. روسیه می گوید، وتوی قطعنامه به این دلیل بود که می‌خواست همه طرف‌های درگیری در ذیل این قطعنامه قرار بگیرند و نه فقط نیروهای ارتش ملی لیبی. گلوبال ریسرچ در هشتم ماه مه 2019 در مقاله‌ای نوشت، تلاش اروپایی‌ها برای معرفی حفتر به عنوان مهره روسیه این است که  اگر به پیروزی دست یابد، بتوانند با همین حربه، او را تضعیف کنند.

آمریکا: حفتر، رهبر ارتش ملی لیبی بیش از دو دهه در ایالت ویریجینیای آمریکا زندگی می‌کرد. او حتی تابعیت آمریکا را دارد و در سال 2011 برای سرنگونی معمر قذافی با حمایت آمریکایی‌ها وارد لیبی شد. اما در حال حاضر، آمریکایی‌ها او را نیروی روس می‌دانند و بر همین اساس، مخالف تسلط وی بر طرابلس هستند. مایک پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، اعلام کرد، ما آشکارا مخالفت خود را با عملیات نیروهای وابسته به خلیفه حفتر اعلام کردیم و خواستار توقف فوری عملیات به سوی پایتخت لیبی هستیم. پمپئو تاکید کرد،‌اقدامات حفتر، چشم اندازهای آینده بهتر برای لیبی را از بین می‌برد. برخی منابع عربی از جمله اندیشکده نورس، ادعا می کند، آمریکا به ظاهر از فائز السراج دفاع می کند، اما مخفیانه و از طریق عوامل سیا و نیروهای اطلاعاتی امارات به حفتر کمک می کند.

فرانسه: مواضع این کشور که در اظهار نظر امانوئل مکرون، رئیس جمهوری آمریکا مشهود است، کاملا محتاطانه است و پي در پي بر لزوم حل بحران لیبی از راه های مسالمت آمیز تاکید می‌کند. در عین حال آوارگان آفریقایی که از لیبی وارد اروپا می‌شوند، مهمترین دغدغه فرانسه است و بر همین اساس، روی کارآمدن یک دولت مرکزی قدرتمند را تنها راهکار ممانعت از ورود مهاجران می‌داند. گمانه‌هایی مبنی بر حمایت فرانسه از حفتر وجود دارد.

مصر: اين کشور 1200 کيلومتر مرز مشترک با ليبي دارد و نسبت به تحولات داخلي اين کشور حساس است . عبدالفتاح السیسی، رئیس جمهوری مصر به طور رسمي و علني  از حفتر حمایت می کند و در حال حاضر، نزدیکترین متحد سیاسی او محسوب می شود.[iii]از فوریه 2015 که برخی عناصر داعش، 21 قبطی مصری را در لیبی سربریدند، نقش مصر در لیبی افزایش یافت. از نظر مقامات قاهره، ثبات لیبی، تاثیر عمده ای بر ثبات مصر خواهد گذاشت و حفتر را تنها عامل ثبات ساز برای این کشور می داند. ارائه مشاوره های نظامی، ارسال تجهیزات و به اشتراک گذاشتن اطلاعات از مهمترین همکاری های سیسی با حفتر است. روسیه، امارات و فرانسه از این موضع مصر در لیبی حمایت می کنند.

عربستان: اسناد بسیاری بر حمایت مالی و نظامی عربستان سعودی از حفتر صراحت دارد. رسانه های قطری و آمریکایی تلاش می کنند حفتر را مهره عربستان سعودی نشان دهند. در این زمینه روزنامه وال استریت ژورنال در مقاله ای از کمک ده ها میلیون دلاری عربستان به حفتر برای حمله به طرابلس و همراه کردن قبایل مهم خبر داد. به نوشته این روزنامه، حفتر پیش از اعلام حمله به طرابلس در چهارم آوریل 2019، با ملک سلمان و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و رئیس دستگاه اطلاعاتی این کشور دیدار کرده بود و در واقع از عربستان برای حمله به پایتخت و برکناری فائز السراج، چراغ سبز گرفته بود.

ایتالیا: لیبی زمانی مستعمره ایتالیا محسوب می شود؛ ضمن اینکه لیبی نزدیکترین کشور آفریقایی به ایتالیا است و در حوزه های نفتی لیبی، سرمایه گذاری های کلان انجام داده است که امکان دارد با سقوط فائز السراج، این سرمایه گذاری ها با مخاطره جدی مواجه شود. بر همین اساس، دولت رم مسائل لیبی را با حساسیت بیشتری دنبال می کند. مقامات ایتالیا، رسما حفتر را عامل روسیه و لیبی را "سوریه دوم" معرفی می کنند. برخی پیش بینی می کنند. مسئله مهاجران از دیگر دغدغه های جدی ایتالیا است و بر این اساس، متئو سالوینی، وزیر کشور ایتالیا گفته است، همه بندرهای ایتالیا را به روی آوارگان و مهارجان می بندد. از نظر برخی کارشناسان، این امکان وجود دارد که ایتالیا برای حفظ منافع خود در لیبی حتی به حمله نظامی نیز متوسل شود. بحران لیبی روابط رم با پاریس را تیره کرده است، زیرا فرانسه با تصویب قطعنامه اتحادیه اروپا در مخالفت با اقدامات حفتر و بازگرداندن نیروهایش از اطراف طرابلس مخالفت کرد.

نتیجه گیری

به نظر می رسد هدف حفتر از حمله به طرابلس در اوایل ماه آوریل و تلاش برای تسلط بر دو منطقه کلیدی یعنی فرودگاه و پایتخت، امتیازگیری بیشتر از مذاکرات صلح با ابتکار سازمان ملل بود. واقعیت این است که در حال حاضر، در لیبی دو دولت وجود دارد که هر کدام تلاش می کند بر دیگری غلبه کند و آتش اختلافات میان این دو گروه توسط عربستان و متحدینش در منطقه و آمریکا دامن زده می شود. تنش در لیبی (به مهاجرت هزاران نفر در این کشور شده است که مقصد نهایی آنها اروپاست) کشورهای این منطقه را به شدت نگران کرده و به همین دلیل، اروپایی ها بویژه فرانسه تلاش می کنند یک دولت قدرتمند مرکزی در لیبی بر سر کار باشد؛ البته دولتی که با سیاست های اروپا همخوان باشد و منافع مردم در درجه دوم قرار دارد؛ ضمن اینکه دقت می کنند حکومتی وابسته و وفادار به روسیه در لیبی به قدرت نرسد. اما آمریکا به عمد تلاش مي کند آتش شورش ها را در لیبی شعله ور تر کند، چرا که اروپای آشفته بیشتر در راستای منافع ترامپی است تا یک اروپای قدرتمند و تاثیرگذار.

تهمینه بختیاری، کارشناس مسائل بین الملل