دشتی که سیراب نمی شود از حق آبه های خویش

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، سیزدهم خرداد امسال بود که مدیر سد 15 خرداد قم اعلام کرد: از امروز در یک بازه زمانی 3 ماهه، 45 میلیون متر مکعب آب به منظور تامین حق آبه زیست محیطی و کشاورزی رها سازی شده است؛ این خبر در همان روزهای نیمه خرداد شوری در دل قمی ها انداخت؛ قرار بود رودخانه ای که از قلب شهر می گذرد پس از سال ها احیا شود و خانواده ها از خنکای غروب تا پاسی از شب بر لب آب بنشینند و گذر عمر ببینند؛ درست چیزی شبیه آنچه در سال های پر آب، زاینده رود برای اصفهانی ها به ارمغان می آورد.

حیاتی که با یک تیر دو نشان را هدف قرار می داد؛ هم جریان آب را به رودخانه از نفس افتاده قمرود بر می گرداند و هم حق آبه دشت مسیله و دریاچه نمک را تامین می کرد؛ حق آبه ای که از حدود 30 سال پیش به بهانه کم آبی و خشکسالی جدی گرفته نمی شد و توجه به آن از الویت پیگیری های مسئولان، خارج شده بود.

امسال که سال پر آبی داشتیم و سد 15 خرداد به بالاترین حد خود یعنی پر شدن بیش از 75 درصد ظرفیت 200 میلیون متر مکعبی اش در 12 سال گذشته رسیده است، چنین تصمیمی لازم الاجرا بود.

به گفته آقای کریمی مدیر سد 15 خرداد از 13 خرداد 98 یکی از خروجی های سد 15 خرداد باز شد و آبی با سرعت 8 متر مکعب بر ثانیه به شریان های قمرود وارد شد تا در انتهای مسیرش به دشت مسیله، تالاب های پایین دست و دریاچه نمک هدایت شود.

او می گفت: حجم آب رها سازی شده 45 میلیون متر مکعب خواهد بود که از این میزان 40 میلیون متر مکعب آن حق آبه زیست محیطی است و 5 میلیون متر مکعب حق آبه کشاورزان پایین دست رودخانه و دشت مسیله.

آب به مقصد نرسیده از نفس افتاد!

برای دیدن چهره سرسبز شده دشت مسیله که زمانی آن را انبار غله ایران می نامیدند عازم منطقه شدیم؛ مسیر رودخانه را در پیش گرفتیم؛ جریان آب تا نزدیکی های روستای کوه سفید ادامه داشت اما در ابتدای روستای کوه سفید متوجه شدیم جریان آب قطع شده است.

فاصله کوه سفید تا دشت مسیله حدود 30 کیلومتر است و از همان نقطه که آب قطع شده بود تا دریاچه نمک حدود 60 کیلومتر؛ قطع شدن جریان آب که در واقع قطع شدن شریان حیاتی دشت مسیله و رونق کشاورزی این منطقه بود ما را پای گلایه های کشاورزان نشاند.

 آنها می گفتند پس از بارش های خوب فروردین و راهی شدن سیلاب به دشت، همگی خوشحال از این نعمت خدادادی، اقدام به کاشت محصولات کشاورزی همچون آفتابگردان و انواع سیفی جات کردند، اما گویا بعد از مدتی جریان آب قطع شده و حالا نگران به ثمر رسیدن یا نرسیدن محصولاتشان هستند.

قبل از آنکه راهی دشت مسیله شویم و وضعیت را از نزدیک ببینیم، با راهنمایی چند نفر از محلی ها و همچنین کارشناسان شرکت آب منطقه ای استان، سراغ نقاطی رفتیم که باعث قطع شدن جریان آب در رودخانه شده بود.

بند 19 دی نخستین جایی بود که نشانم دادند؛ این بند 5 کیلومتر قبل از ورود رودخانه به قم قرار دارد که در سال 1373  به منظور تامین بخشی از آب کشاورزی روستاهای اطراف جمکران در مسیر رودخانه قمرود ساخته شد.

حجم وسیعی از آب در حال ورود به کانال این بند بود که آقای دانشور مدیر بهره برداری و نگهدرای از تاسیسات آبی شرکت آب منطقه ای معتقد بود این برداشت غیرقانونی است و در زمانی غیر از زمان تعیین شده آب وارد کانال می شود.

مسیر را ادامه دادیم؛ حتی در مرکز شهر هم کانال های انحرافی در مسیر رودخانه زده شده بود و بخشی از آب به روستاهای سراجه، مومن آباد و قنوات هدایت می شد؛ روستاهایی که محل تامین آب آنها قمرود نیست.

آقای گرشاسبی از زمین داران دشت مسیله جای دیگری را نشانم داد؛ وقتی یک کیلومتر از شهر خارج شدیم به بستری کاملا خشک از رودخانه رسیدیم.

علتش هم یک کانال دست ساز بود که به گفته محلی ها در مسیر رودخانه ساخته شده بود و آب رودخانه را به سمت زمین های کشاورزی روستاهای قمرود هدایت می کرد؛ کانالی که همه آب روخانه را از مسیر اصلی اش منحرف کرده بود و چند صد متر بالاتر تنها بخش اندکی ازآّب را به مسیر اصلی اش هدایت می کرد که همان حجم هم به علت تبخیر بالا و طولانی بودن مسیر به مقصد اصلی نمی رسید.

آقای پورعبدالهی کارشناس و بازرس آب های سطحی شرکت آب منطقه ای چند حکم قضایی را نشانم داد؛ احکامی که به امضای معاون دادستان رسیده بود و حکایت از توقف ادامه برداشت غیر مجاز آب و پر نمودن سر دهنه های ساخته شده را داشت.

بازرس آب های سطحی شرکت آب منطقه ای از دریافت بیش از 20 دستور قضایی برای مقابله با برداشت های خارج از ضابطه در مسیر رودخانه قمرود خبر داد و گفت: این شرکت بالافاصله بعد از رها سازی آب، نظارت های خود را آغاز کرد، اما متاسفانه علاوه بر تعداد زیاد انشعابات غیر مجاز و پرونده های تشکیل شده، اخذ دستور قضایی روندی زمان بر است،که این خود باعث شده با گذشت حدود 2 ماه از رهاسازی آب، هدف اصلی این رها سازی تامین نشود.

هم خدا، هم خرما

آقای احمدی یکی دیگر از کشاورزان منطقه مسیله می گفت: همه آن دسته از کشاورزانی که به حریم رودخانه دست درازی کرده اند و خارج از ضابطه آب برداشت می کنند مجوز حفر چاه و سهمیه پساب دارند، با این حال باز هم از رودخانه برای خود انشعاب زده اند.

این در صورتی است که هیچ کدام از زمین داران دشت مسیله مجوز حفر چاه ندارند و حق آبه شان فقط از رودخانه تامین می شود.

از آنها درباره علت خاموش نگه داشتن چاه ها پرسیدم که در جواب گفتند: روشن کردن چاه هزینه برق و اصطکاک دارد اما آب رودخانه رایگان در اختیار آنها قرار می گیرد.

یکی از کشاورزان معتقد بود کیفیت آب رودخانه به مراتب از آب های زیرزمینی و پساب بهتر است و این افراد بدون توجه به درست یا غلط بودن کار خود به حق ابه ما دست درازی میکنند.

دست درازی به حق آبه طبیعت

برای اطمینان از حرف های او سری به منطقه قمرود و زمین های کشاورزی آن محدوده زدم؛ مسیر ما در کنار کانال پساب بود؛ در این مسیر چند موتور آب دیدیم که همگی خاموش بودند؛ با یکی از کشاورزان مشغول گفتگو شدم؛ محصولش یونجه بود و کانال پساب از کنار زمینش رد می شد؛ شواهد می گفت یک کانال دست ساز نیز در مسیر زمین هایش ساخته بود که به تایید خودش آب آن از رودخانه تامین می شد.

از او درباره منبع اصلی تامین آب محصولاتش پرسیدم؛ خود او اذعان داشت باید از پساب برای آبیاری زمین هایش استفاده کند. وقتی از او درباره علت برداشت آب از رودخانه پرسیدم با خنده گفت: " این آب را زیادی بر می داریم." !

او می گفت : همه بر می دارند و اگر ما از این آب استفاده نکنیم آب هرز می رود!

ظاهرا مشت نمونه خروار بود و برداشت هایی از این دست راه را بر مسیر طبیعی رودخانه بسته بود.

اگر آب برسد!

با دیدن این اقدامات، حدس زدن حال و روز دشت مسیله چندان دشوار نبود؛ راه فلات مرکزی ایران را در پیش گرفتیم و به جایی رسیدیم که به گفته کارشناسان، یکی از حاصلخیزترین خاک های کشاورزی کشور را در بر داشت.

آقای مظفری از قدیمی های آن منطقه بود؛ می گفت: این جا بیش از 5 هزار هکتار زمین زراعی دارد که به علت خشکسالی های گذشته به بیابانی برهوت تبدیل شده است.

هم ولایتی او مرد میانسالی بود که می گفت: وقتی امسال باران بارید همه ما خوشحال بودیم از بازگشت زندگی به زادگاهمان.

آفتابگردان هایش را نشانم داد؛ قامتشان از من بلندتر شده بود اما تشنگی از سیمای پژمرده برگهایشان می بارید؛ آقای مظفری می گفت: بعد از باران های فروردین و اردیبهشت و ورود سیلاب به این منطقه دیگر آبی نخوردند.

نشانه های خشک شدن برگ آفتابگردان ها از پایین ساقه هم پیدا بود.

 آقای حاجی احمدی از کشاورزان منطقه می گفت : استفاده از آب رودخانه سهم آن دسته از کشاورزانی است که مجوز حفر چاه ندارند. سپس به زمین های خودش اشاره کرد و گلایه داشت از همه کشاورزانی که در بالا دست به حق آبه محصولات آنها دست درازی کرده اند.

او همچنین با لحنی گلایه آمیز  از نبود نظارت ها گفت؛ اینکه اگر آب به موقع به دستشان می رسید می توانستند محصولات متنوع تر، با بازدهی بیشتر برداشت کنند.

در همان فاصله حضور ما در مسیله خبر رسید که سه حکم از 20 حکم قضایی صادر شده اجرا شده است؛ این خبر خوبی بود برای دشت تشنه مسیله و دریاچه نمک؛ هر چند شاید تا اجرای کامل احکام و رسیدن آب به پایین دست زمان زیادی در پیش باشد؛ زمانی که اگر به موقع انجام می شد حال باید گزارش برداشت دانه های روغنی آفتابگردان را تنظیم می کردم یا شاید گروه خبری را آماده می کردم برای مستند سازی از بر طرف شدن تشنگی دریاچه نمک؛ دریاچه ای که حال و روزی شبیه یک دهه گذشته دریاچه ارومیه را دارد؛ همان قلب سفید روی نقشه که اگر ضربانش از کار بیفتد، ریزگردهای نمکینش به جنگ با ساکنان فلات مرکزی ایران می روند.

آخرین تصاویر از احیا دریاچه ارومیه می گوید این دریاچه پس از صرف میلیاردها تومان بودجه باز هم نتوانست به وضعیت عادی برسد تا اینکه بارش های امسال به دادش رسید و دست توانمند خدا به کمک همه ما آمد؛ پس دریاچه ارومیه و حال و روزش در سال های گذشته خود محکم ترین گواه برای ساکنان کویر مرکزی ایران و دست اندر کاران آن است تا اجازه دهند طبیعت راه زنده نگه داشتن خود را بپیماید.

آقانوری – خبرگزاری صدا و سیما - قم