مروری بر دو دهه پژوهش میدانی در موسیقی ایران

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، منوچهر شیخ‌صراف، نی‌نواز پیشکسوت و پژوهشگر برجسته موسیقی سنتی ایران، با سال‌ها تجربه در اجرا، آموزش و پژوهش، سهم بسزایی در مستندسازی تاریخ موسیقی اصفهان و حفظ میراث هنری این شهر داشت.

آثار مکتوب وی، به‌ویژه کتاب «نام‌آوران هنر اصفهان؛ جلد موسیقی»، نمونه‌ای ارزشمند از تلفیق پژوهش میدانی، مستندسازی تصویری و تحلیل تاریخی است که جای خالی آن در ادبیات موسیقی ایرانی محسوس بود.

هدف این محقق، گردآوری پیشینه غنی و نظام مندی از دستاورد‌های هنرمندان اصفهان بود.

در «نام‌آوران هنر اصفهان؛ جلد موسیقی»، وجه تمایز اصلی کار این محقق، مستندسازی میدانی و تصویری هنرمندان بود.

وی بیش از ۲۰ سال، شخصاً به دیدار هنرمندان رفت، با آنها مصاحبه کرد، عکس جمع‌آوری و پشت‌نویسی نمود، و اطلاعات مربوط به زمان و مکان فعالیت آنان را ثبت کرد. این روش، هم اعتبار علمی و هم ارزش تاریخی اثر را افزایش داد. او همواره می‌گفت: «نام‌ها بدون تصویر، بی‌هویت می‌شوند.»

بنابراین این کتاب نه تنها یک فهرست اسامی، بلکه بازسازی حافظه فرهنگی اصفهان و مستندسازی هویت هنرمندان موسیقی است.

استاد شیخ صراف از شاگردان نزدیک استادان بزرگ موسیقی بود و این ارتباط عمیق، نگاه پژوهشی او را شکل داد. او به هنر به عنوان یک فرآیند زنده نگاه می‌کرد و معتقد بود بدون شناخت ریشه‌ها، هنر ناقص می‌ماند.

این هنرمند، پروژه‌های پژوهشی را با وسواس و دقت فراوان دنبال می‌کرد. اتاق کارش پر از پوشه‌ها، عکس‌ها و یادداشت‌های پشت‌نویسی‌شده بود. او این کار را عاشقانه و با سرمایه شخصی انجام می‌داد.

شیخ صراف، عمده هزینه‌های انتشار کتاب را خودشان تأمین کرد و در سال‌های پایانی عمر به دلیل کهولت سن و بیماری، دیگر توان پیگیری گسترده نداشت.

جلد دوم کتاب، شامل هنرمندان رشته‌های مختلف مانند صنایع‌دستی، هنر‌های تجسمی و نمایشی است. بخش زیادی از اطلاعات، جمع‌آوری شده، اما هنوز به مرحله ویرایش نهایی و انتشار نرسیده است.

مهم‌ترین ویژگی کار شیخ صراف، تأکید بر مستندسازی میدانی و تصویری بود.

بسیاری از پژوهش‌های مشابه، به منابع ثانویه و نقل قول متکی‌اند، اما وی تا حد امکان به منبع اصلی مراجعه می‌کرد؛ با هنرمندان زنده مصاحبه می‌کرد، خانواده هنرمندان فوت‌شده را پیگیری می‌کرد، عکس‌ها و اسناد را تطبیق می‌داد و اطلاعات دقیق ثبت می‌کرد.

او معتقد بود ثبت‌نام هنرمندان، نوعی ادای دین است؛ نسل‌های بعد باید بدانند چه کسانی مسیر هنر را ساخته‌اند و چه ممارست‌ها و تلاش‌هایی پشت خلق اثر هنری بوده است. این هویت‌بخشی، وجه تمایز اساسی کار شیخ صراف بود.

کتابخانه شخصی استاد شیخ صراف، آرشیو صوتی و نوار‌های کاست اجرا‌های قدیمی، و ضبط‌های زنده موجود است. برخی از این نوار‌ها نیاز به احیا و بازسازی دارند.

استاد شیخ صراف از چهره‌های شاخص موسیقی سنتی و پژوهشگران فرهنگ ایران ۲۸ بهمن دار فانی را وداع گفت و پیکر وی در قطعه نام‌آوران باغ رضوان اصفهان به خاک سپرده شد، جایی که نام و یاد هنرمندان بزرگ موسیقی این دیار در آرامش ابدی است.