عاشورا؛ میراثی جهانی برای همه آزادگان

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، با فرا رسیدن ماه محرم، میلیون‌ها مسلمان و دلداده اهل‌بیت(ع) در اقصی نقاط جهان، از کربلا و نجف تا لندن، برلین، نیویورک، کراچی، دارالسلام و سیدنی، یاد و نام امام حسین(ع) را زنده می‌کنند. آیین‌های عزاداری اگرچه در هر سرزمین رنگ و بوی فرهنگ محلی به خود گرفته‌اند، اما همگی یک پیام مشترک را فریاد می‌زنند؛ 

محرم تنها یک مناسبت مذهبی در تقویم مسلمانان نیست؛ رویدادی جهانی است که هر ساله میلیون‌ها انسان را با زبان مشترک سوگواری، همدلی و عدالت‌خواهی به هم پیوند می‌دهد. بیش از سیزده قرن پس از واقعه کربلا، نام و یاد حضرت اباعبدالله الحسین(ع) نه تنها در کشورهای اسلامی، بلکه در بسیاری از جوامع غربی نیز حضوری پررنگ یافته است. مراسم عزاداری، دسته‌های سینه‌زنی، مجالس روضه، نذر و اطعام، فعالیت‌های فرهنگی و برنامه‌های اجتماعی در ده‌ها کشور جهان برگزار می‌شود و هر سال بر گستره آن افزوده می‌شود.

غرب آسیا یکی از مهم‌ترین کانون‌های گسترش فرهنگ عاشورا در جهان اسلام به شمار می‌رود. در بسیاری از کشورهای این منطقه، آیین‌های محرم نه تنها یک مناسبت مذهبی، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی جوامع محسوب می‌شود. از بحرین و کویت گرفته تا عربستان سعودی، سوریه و ترکیه، میلیون‌ها نفر هر ساله در مراسم سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) شرکت می‌کنند.

بی‌تردید عراق و به ویژه شهر کربلای معلی، مهم‌ترین کانون برگزاری مراسم محرم و عاشوراست. از نخستین روزهای محرم، میلیون‌ها زائر از داخل و خارج عراق راهی حرم مطهر امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) می‌شوند. دسته‌های عزاداری از استان‌های مختلف عراق با پرچم‌ها و نمادهای سنتی خود وارد کربلا شده و خیابان‌های منتهی به حرمین را به صحنه‌ای عظیم از سوگواری تبدیل می‌کنند.

در کنار مجالس عزاداری، سنت دیرینه موکب‌داری، اطعام زائران، هوسه‌خوانی، تعزیه و آیین‌های بومی عراقی، جلوه‌ای ویژه به مراسم محرم در این کشور بخشیده است؛ آیین‌هایی که نسل به نسل منتقل شده و بخشی از هویت مذهبی مردم عراق را شکل داده است.

در لبنان، به ویژه در ضاحیه جنوبی بیروت، نبطیه و شهرهای جنوب این کشور، مراسم محرم و عاشورا با شکوه خاصی برگزار می‌شود. سخنرانی‌های مذهبی، دسته‌های عزاداری و برنامه‌های فرهنگی در این کشور علاوه بر جنبه دینی، با مفاهیم مقاومت، آزادگی و مقابله با اشغالگری نیز پیوند خورده است.

مردم لبنان هر ساله با حضور گسترده در مجالس حسینی، نهضت عاشورا را به عنوان الگوی ایستادگی در برابر ظلم و تجاوز گرامی می‌دارند.

بحرین از جمله کشورهایی است که مراسم محرم در آن با شکوه گسترده برگزار می‌شود. با آغاز ماه محرم، خیابان‌ها، مساجد و ماتم‌خانه‌ها سیاهپوش می‌شوند و هزاران نفر در مجالس عزاداری، دسته‌های سینه‌زنی و برنامه‌های مذهبی شرکت می‌کنند.

در مناطق مختلف این کشور، موکب‌های مردمی به پذیرایی از عزاداران می‌پردازند و مراسم عاشورا به یکی از مهم‌ترین رویدادهای اجتماعی و مذهبی سال تبدیل می‌شود.

کویت نیز از مراکز مهم عزاداری حسینی در منطقه خلیج فارس است. حسینیه‌های قدیمی این کشور که برخی از آنها بیش از یک قرن قدمت دارند، هر سال میزبان هزاران عزادار هستند. مجالس روضه، سخنرانی‌های مذهبی، قرائت مقتل و برنامه‌های فرهنگی از جمله فعالیت‌هایی است که در ایام محرم در سراسر کویت برگزار می‌شود.

با وجود برخی محدودیت‌ها در سال‌های اخیر، مراسم عاشورا همچنان جایگاه ویژه‌ای در میان شیعیان این کشور دارد.

در مناطق شرقی عربستان به‌ویژه قطیف، احساء و دمام، مراسم محرم و عاشورا با حضور گسترده شیعیان برگزار می‌شود. حسینیه‌ها و مساجد این مناطق در دهه نخست محرم میزبان مجالس سوگواری هستند و خیابان‌ها با پرچم‌ها و نمادهای عاشورایی آذین می‌شوند.

عزاداری در این مناطق، علاوه بر جنبه مذهبی، نقش مهمی در حفظ هویت دینی و فرهنگی جامعه شیعی عربستان ایفا می‌کند.

در سوریه، به‌ویژه در دمشق و مناطق پیرامون حرم حضرت زینب(س)، مراسم محرم و عاشورا از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. زائران و عزاداران از کشورهای مختلف در این ایام در حرم حضرت زینب(س) گرد هم می‌آیند و مجالس سوگواری و برنامه‌های مذهبی متعددی برگزار می‌شود.

برای بسیاری از شیعیان، حضور در جوار بارگاه حضرت زینب(س) در ایام محرم، یادآور نقش بزرگ بانوی کربلا در رساندن پیام عاشورا به نسل‌های بعدی است.

در ترکیه نیز جامعه علویان و شیعیان هر ساله مراسم ویژه‌ای برای گرامیداشت عاشورا برگزار می‌کنند. آیین‌های سوگواری، جلسات دعا و برنامه‌های فرهنگی در شهرهایی چون استانبول، آنکارا و مناطق شرقی ترکیه برگزار می‌شود.

هرچند شیوه‌های عزاداری در ترکیه با دیگر کشورهای منطقه تفاوت‌هایی دارد، اما محور اصلی این مراسم همان بزرگداشت قیام امام حسین(ع) و ترویج ارزش‌های عدالت‌خواهی و آزادگی است.

در یمن نیز مراسم محرم و عاشورا در سال‌های اخیر با حضور گسترده مردم به‌ویژه در صنعا و استان‌های شمالی برگزار می‌شود. سخنرانان و شخصیت‌های مذهبی در این مراسم، نهضت عاشورا را الگویی برای ایستادگی در برابر ظلم و تجاوز معرفی می‌کنند و پیوند میان فرهنگ مقاومت و پیام کربلا را مورد تأکید قرار می‌دهند.

از سواحل خلیج فارس تا کرانه‌های مدیترانه، عاشورا در غرب آسیا همچنان یکی از مهم‌ترین نمادهای هویت دینی، همبستگی اجتماعی و فرهنگ مقاومت به شمار می‌رود؛ فرهنگی که قرن‌ها پس از واقعه کربلا، همچنان الهام‌بخش ملت‌های منطقه است.

هند، پاکستان و بنگلادش از مهم‌ترین مراکز عزاداری حسینی در جنوب آسیا به شمار می‌روند. شهرهایی همچون لکهنو، حیدرآباد، کراچی و لاهور هر سال شاهد برگزاری دسته‌های عظیم عزاداری، تعزیه و آیین‌های سنتی مرتبط با عاشورا هستند.

در پاکستان، دولت برای تأمین امنیت مراسم عاشورا تدابیر ویژه‌ای اتخاذ می‌کند و میلیون‌ها نفر در راهپیمایی‌ها و مجالس عزاداری شرکت می‌کنند. در هند نیز برخی پیروان ادیان دیگر در مراسم سوگواری امام حسین(ع) حضور یافته و آن را نمادی از مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی می‌دانند.

جنوب شرق آسیا یکی از مهم‌ترین مناطق گسترش فرهنگ عاشوراست؛ جایی که مسلمانان با قومیت‌ها و زبان‌های مختلف، یاد و نام امام حسین(ع) را گرامی می‌دارند. در کشورهایی مانند اندونزی، مالزی، تایلند و سنگاپور، مراسم محرم علاوه بر جنبه مذهبی، رنگ و بوی فرهنگی و اجتماعی نیز دارد.

در اندونزی، پرجمعیت‌ترین کشور مسلمان جهان، آیین «تابوئیک» در استان سوماترای غربی و مراسم «تابوت» در منطقه بنگکولو از مشهورترین سنت‌های عاشورایی به شمار می‌روند. این آیین‌ها که قدمتی چند صد ساله دارند، با حضور گسترده مردم برگزار می‌شوند و بخشی از میراث فرهنگی این کشور محسوب می‌شوند.

در مالزی نیز مساجد، حسینیه‌ها و مراکز اسلامی در ایام محرم میزبان مجالس سخنرانی، روضه‌خوانی و برنامه‌های آموزشی درباره نهضت عاشورا هستند. مسلمانان شیعه و دوستداران اهل‌بیت(ع) با برگزاری نشست‌های فرهنگی و مراسم سوگواری، پیام کربلا را برای نسل جوان تبیین می‌کنند.

در جنوب تایلند و سنگاپور نیز جوامع مسلمان و شیعیان مهاجر با برگزاری مراسم عزاداری، اطعام نیازمندان و برنامه‌های فرهنگی، یاد قیام امام حسین(ع) را زنده نگه می‌دارند.

در جمهوری آذربایجان، که اکثریت جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دهند، محرم و عاشورا از مهم‌ترین مناسبت‌های مذهبی سال به شمار می‌رود. مساجد و حسینیه‌های باکو، گنجه، لنکران و دیگر شهرها در این ایام مملو از عزادارانی است که در مراسم سینه‌زنی، مرثیه‌خوانی و سخنرانی‌های مذهبی شرکت می‌کنند.

در کشورهای آسیای مرکزی مانند قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان نیز اگرچه مراسم محرم در مقیاس محدودتری برگزار می‌شود، اما مراکز اسلامی و جوامع شیعی با برپایی مجالس عزاداری و برنامه‌های فرهنگی، یاد و پیام عاشورا را زنده نگه می‌دارند.

در افغانستان نیز مراسم عاشورا از مهم‌ترین مناسبت‌های مذهبی شیعیان به شمار می‌رود. شهرهای کابل، هرات، مزار شریف و بامیان هرساله شاهد حضور گسترده عزاداران حسینی هستند و هیئت‌های مذهبی و مساجد برنامه‌های متنوعی برای بزرگداشت قیام عاشورا برگزار می‌کنند.

در سال‌های اخیر، مراسم عاشورای حسینی در کشورهای اروپایی از یک آیین مذهبی صرف فراتر رفته و به بستری برای گفت‌وگوی ادیان، تعامل فرهنگی و ترویج ارزش‌های انسانی تبدیل شده است. حضور موکب‌های مردمی، برگزاری مجالس عزاداری، برنامه‌های آموزشی و فعالیت‌های عام‌المنفعه در شهرهای مختلف اروپا، نشان‌دهنده جایگاه روزافزون فرهنگ عاشورا در جوامع غربی است.

در این مراسم، مسلمانان شیعه و اهل سنت در کنار مسیحیان و دیگر شهروندان اروپایی گرد هم می‌آیند تا پیام عدالت‌خواهی، آزادگی و مقاومت امام حسین(ع) را از طریق برنامه‌های فرهنگی، اطعام نیازمندان، نشست‌های علمی و فعالیت‌های اجتماعی منتقل کنند.

تاریخ عزاداری حسینی در انگلیس به دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که «عبدالله هوبت» افسر ارتش بریتانیا پس از آشنایی با مراسم عزاداری در عراق و گرایش به مذهب تشیع، نخستین جلسات معرفی نهضت عاشورا را در لندن برگزار کرد.

امروز لندن به یکی از مهم‌ترین مراکز عزاداری شیعیان در اروپا تبدیل شده است. هر سال هزاران نفر از مسلمانان کشورهای مختلف در مناطق مرکزی شهر، به‌ویژه اطراف هاید پارک، در مراسم عزاداری شرکت می‌کنند. برپایی موکب‌های فرهنگی، توزیع کتابچه‌های معرفی امام حسین(ع) و برنامه‌های خیریه از جمله جلوه‌های این مراسم است.

آلمان با جمعیت قابل توجه مسلمانان، از فعال‌ترین کشورهای اروپایی در برگزاری مراسم محرم است. در شهرهایی مانند برلین، برمن و هانوفر، مراکز اسلامی و حسینیه‌ها علاوه بر برگزاری مراسم عزاداری، برنامه‌های خیریه، کمپین‌های کمک‌رسانی و نشست‌های گفت‌وگوی ادیان را نیز برگزار می‌کنند.

در این کشور، عاشورا تنها یادآور واقعه کربلا نیست، بلکه فرصتی برای معرفی فرهنگ اسلامی، تقویت وحدت مسلمانان و گسترش تعامل با دیگر اقشار جامعه آلمان به شمار می‌رود.

در بلژیک، مراسم عاشورا در ده‌ها مسجد و مرکز اسلامی برگزار می‌شود و فضای مذهبی ویژه‌ای بر صدها مسجد این کشور حاکم می‌شود.

در هلند نیز مساجد و حسینیه‌های شیعی علاوه بر برگزاری مراسم عزاداری، نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا و حفظ هویت دینی نسل جوان ایفا می‌کنند.

در کشورهای شمال اروپا همچون سوئد، دانمارک، نروژ و فنلاند نیز مراسم محرم هر سال گسترده‌تر از گذشته برگزار می‌شود. در نروژ، آشنایی دانش‌آموزان با قیام امام حسین(ع) حتی به برخی برنامه‌های آموزشی راه یافته و در سوئد و دانمارک نیز بسیاری از غیرمسلمانان از طریق این مراسم با پیام عاشورا آشنا می‌شوند.

قاره آفریقا نیز از دیرباز یکی از مناطق مهم گسترش فرهنگ عاشورا بوده است. در کشورهای شمال آفریقا مانند الجزایر، تونس، مصر و مراکش و همچنین در مناطق شرقی این قاره، مراسم سوگواری امام حسین(ع) با حضور گسترده شیعیان برگزار می‌شود.

شرق آفریقا به ویژه در تانزانیا، کنیا، زنگبار، مومباسا و مجمع‌الجزایر کومور از مهم‌ترین مراکز عزاداری حسینی در این قاره به شمار می‌رود. با آغاز ماه محرم، مساجد، حسینیه‌ها و حتی منازل شیعیان سیاهپوش می‌شوند و مراسم نوحه‌خوانی، سینه‌زنی، زیارت عاشورا، اطعام نیازمندان و راهپیمایی‌های مذهبی در شهرهای مختلف برگزار می‌شود.

یکی از ویژگی‌های خاص عزاداری در این منطقه، پیوند عمیق آن با فرهنگ بومی است. در برخی مناطق زنگبار و تانزانیا هنوز نوحه‌هایی به زبان فارسی اجرا می‌شود و آیین‌هایی همچون سینه‌زنی بوشهری رواج دارد؛ میراثی که یادگار حضور و فعالیت عالمان و مبلغان ایرانی در سده‌های گذشته است.

در شهر دارالسلام نیز مراسم «روز حسین» هرساله با حضور شیعیان، اهل سنت و حتی پیروان دیگر ادیان برگزار می‌شود. سخنرانی‌ها به زبان سواحیلی، راهپیمایی‌های عزاداری و مشارکت اقشار مختلف جامعه نشان می‌دهد که پیام عاشورا در آفریقا نیز از مرزهای مذهبی فراتر رفته و به نمادی از عدالت‌خواهی و مقاومت تبدیل شده است.

در آمریکای شمالی نیز جوامع مسلمان و شیعی هر ساله مراسم محرم را با شکوه برگزار می‌کنند. شهرهایی همچون نیویورک، واشنگتن، شیکاگو، تورنتو و مونترآل شاهد برگزاری راهپیمایی‌های عاشورایی، مجالس سخنرانی و برنامه‌های خیریه هستند.

در استرالیا و نیوزیلند نیز مراکز اسلامی و حسینیه‌ها با برگزاری نشست‌های فرهنگی، نمایشگاه‌های معرفی نهضت حسینی و برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان، تلاش می‌کنند پیام عاشورا را به نسل‌های جدید منتقل کنند.

آنچه امروز محرم و عاشورا را به پدیده‌ای جهانی تبدیل کرده، تنها گستردگی جغرافیایی مراسم نیست؛ بلکه جهانی بودن مفاهیمی است که نهضت امام حسین(ع) نمایندگی می‌کند. عدالت‌خواهی، کرامت انسانی، مبارزه با ظلم، دفاع از ارزش‌های الهی و ایستادگی در برابر انحراف، پیام‌هایی هستند که در هر فرهنگ و جامعه‌ای قابل فهم‌اند.

از کربلا تا لندن، از تهران تا نیویورک، از کراچی تا دارالسلام و از زنگبار تا سیدنی، میلیون‌ها انسان در این روزها با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و ملیت‌های مختلف گرد هم می‌آیند تا یاد حماسه‌ای را زنده نگه دارند که پس از قرن‌ها همچنان الهام‌بخش آزادگان جهان است؛ حماسه‌ای که نشان می‌دهد عاشورا نه یک واقعه تاریخی، بلکه جریانی زنده در وجدان بشریت است.